05.02.2009 tarih ve 27132 sayılı Resmi Gazete’de  2009/ 3 sayılı Başbakanlık  Genelgesi olarak yayımlanan “ Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Stratejisi ve Eylem Planı” nın  içeriği ve hedefleri ile ilgili  olarak  okurlarıma bir ön bilgi aktarımında bulunmuş ve  bu eylem planı içinde  yer alan  “ Kayıt Dışı Ekonominin “   ile ilgili olarak  bilgi aktarımına devam edeceğimi ifade etmiştim.

 

Hiç kuşku yok ki  yediden – yetmişe  hemen hemen her vatandaşımız  kayıt dışı ekonomiden söz eder durur.  Peki nedir bu kayıt dışı ekonomi?  Başbakanlık genelgesi olarak yayımlanan  strateji ve eylem planında yapılan tanımı aktarmadan önce  lügat anlamına  bir bakalım.

• Yer altı ekonomisi, illegal ekonomi, kara ekonomi, resmi olmayan ekonomi, gizli ekonomi, düzensiz ekonomi, marjinal ekonomi, kayıp ekonomi, karaborsa ekonomisi, gözlenemeyen ekonomi, nakit ekonomisi, paralel ekonomi, enformel ekonomi, vergi dışı ekonomi ve benzer anlamlara gelen kayıt dışı ekonomi kavramı; bilinen istatistiki yöntemlere göre tahmin edilemeyen ve gayri safi milli hasıla hesaplarını elde etmede kullanılamayan gelir yaratıcı ekonomik faaliyetlerin tümüdür. Başka bir ifade ile kayıt dışı ekonomi, belgeye hiç bağlanmamış yada içeriği gerçeği yansıtmayan belgelerle gerçekleştirilen ekonomik faaliyetlerin devletin bilgisi dışına taşınmasıdır.
• Devletten gizlenen, kayda geçirilmeyen/geçirilemeyen ve bu sebeple denetlenemeyen faaliyetler olarak tanımlanabilir. Enformel ekonomi, illegal ekonomi, gayri resmi ekonomi, gizli ekonomi diye de adlandırılır. Genel olarak kayıt dışı ekonominin, mal ve hizmet üretimine konu olmasına karşılık ekonominin geleneksel ölçüm yöntemleriyle bütünüyle tespit edilemeyen ve GSMH hesaplamalarına yansımayan alanları kapsadığı kabul edilmektedir.
• Enformel ekonomi, illegal ekonomi, gayri resmi ekonomi, gizli ekonomi

gibi adlarla da anılabilmektedir.

 

Bu genel bakıştan sonra  kayıt dışı ekonominin ne olduğuna bir de strateji eylem planındaki tanımıyla bakalım.

 

“ Kayıt Dışı Ekonomi; Kara ekonomi,   nakit ekonomisi, gizli ekonomi, yasadışı ekonomi, informal sektör, yer altı ekonomisi,  gözlenemeyen ekonomi gibi farklı adlar almaktadır. Ancak kayıt dışı ekonominin adlandırılmasındaki bu çeşitlilik, kayıt dışı ekonomiyi oluşturan faaliyetlerin  içeriğindeki çeşitlilikten kaynaklanmaktadır.” 

 

Kayıt dışı ekonomi kavramının içerik olarak çok geniş bir alanı kapsaması nedeniyle stratejik eylem planında kayıt dışı ekonomi tanımına kategorik bir çerçeve kazandırılmış bulunuyor.  Bu anlamda;  

 

1)  İçerisinde  mevcut faaliyetin  gizliliği belirtilmek isteniyorsa, gölge  ekonomi, gizli ekonomi, saklı ekonomi, yer altı ekonomisi, alacakaranlık ekonomisi.

 2) Faaliyetin devletin bilgisi dışında  tutuluyor olması belirtilmek isteniyorsa  gayrı resmi ekonomi,  resmi olmayan ekonomi, enformel ekonomi veya  kayıt dışı ekonomi.

3) Son olarak faaliyetin önemsiz olması sebebiyle resmi GSMH  kayıtlarında tutulmayışı  belirtilmek isteniyorsa marjinal ekonomi, ikinci ekonomi, ikincil ekonomi gibi ifadeler kullanılmaktadır.

 

Bazı kayıt dışı ekonomik faaliyetler yasadışı faaliyetler olduğu halde, bazıları ise yasaklanmamış bir faaliyetin   bilinçli olarak kayıtlara  geçirilmemesi, dolayısıyla  vergilendirilmemesi şeklinde ortaya çıkmaktadır.  Kayıt dışı ekonominin  diğer önemli alt ayrımı ise yasadışı mal ve hizmet üretimi sonucunda oluşan kayıt dışı ekonomi, bir başka ifadeyle suç ekonomisidir.   Suç ekonomisinde belirleyici unsur faaliyetin yasaların öngördüğü şekilde yapılmaması değil kendisinin yasaklanmış olmasıdır.  Faaliyet yasa dışı olduğundan ,  bu faaliyetin sonucunda elde edilen gelir, doğası gereği gizlenecektir.   Suç ekonomisinde nihai amaç yasalara  aykırı faaliyetleri kayıt altına almak değil  ortadan kaldırmak olduğundan, mücadeleye  yönelik  olarak  alınan önlemler, kaçınılmaz olarak yasadışı faaliyetleri ortadan kaldırmayı da içermektedir.

 

Başbakanlık Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Stratejisi Eylem Planı’nda bu tanımlar yapıldıktan sonra  iki temel amaç taşındığının altı çiziliyor.

 

        1.      Devletin ekonomik  faaliyetleri kayıt ve beyan altına alarak yasaların

            öngördüğü koşullarda vergi toplaması, bu ekonomik büyüklüğü vergi,

            istihdam  ve milli gelir boyutlarıyla kavraması,

2.     Suç kaynaklı ekonomik faaliyetleri denetim altında tutarak önlemesidir.Devletlerin yasadışı faaliyetlerden gelir ( vergi )  elde etmek gibi bir yaklaşımı ve amacı olamayacağından bu sektörü  kayıt altına almaktan da söz edilemez.  

   

Kayıt dışı ekonomi kapsamında değerlendirilen ekonomik faaliyetlerin genel ekonomi içerisinde  piyasa kurallarına göre yürütülen ekonomik faaliyetlerden farklı özellikler arz ettiğine de ayrıca  işaret ediliyor.

Peki  baştan beri tanımını yapmaya çalıştığımız kayıt dışı ekonominin Türkiye’ deki boyutu nedir?   Eylem planı bu konuda da geniş bir çalışmaya yer vermiş bulunuyor. Kayıt dışı ekonominin ülkemizdeki hangi boyutlara ulaştığı konuna da ileriki yazılarımızda değinelim.

 

Bu Yazı 03.03.2009 tarihinde Halk Gazetesi’nde Yayımlanmıştır.